बोनस र हकप्रदमार्फत वाणिज्य बैङ्कमा स्तरोन्नति हुनेछौं

भरतराज ढकाल
प्रमुख कार्यकारी अधिकृत
मुक्तिनाथ विकास बैङ्क

मुक्तिनाथ विकास बैङ्क विगत ११ वर्षदेखि ‘जनता बैङ्कमा होइन, बैङ्क जनतामा’, ‘गाउँगाउँमा लघुवित्त फैलाऊँ र गरीबी तथा विपन्नता घटाऊँ’ भन्ने विभिन्न नाराका साथ कार्यरत छ । स्याङ्जा केन्द्रित भई स्थापना भएको यो विकास बैङ्क हाल राष्ट्रिय स्तरको भइसकेको छ । २०६३ सालबाट क्षेत्रीय स्तरको विकास बैङ्कका रूपमा कारोबार थालेको यो कम्पनी २ वर्षअघि राष्ट्रिय स्तरको बैङ्क विकास बन्न सफल भएको हो । गतवर्ष काठमाडौंमा केन्द्रीय कार्यालय स्थानान्तरण गरेको उक्त बैङ्कले राजधानीमा नै ९ ओटा शाखा खोल्न सफल भइसकेको छ । प्रस्तुत छ स् अब वाणिज्य बैङ्कमा स्तरोन्नति गर्ने सोच बनाएका मुक्तिनाथ विकास बैङ्कका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत भरतराज ढकालसँग ममता थापाले गरेको कुराकानी

तपाईं मुक्तिनाथ विकास बैङ्कको शुरुआती चरणदेखि नै कार्यरत हुनुहुन्छ । यो बैङ्क स्थापनाको प्रारम्भिक अवधारणा र हालको अवस्थाबीच के भिन्नता छ ?
यो बैङ्क स्याङ्जा जिल्लाबाट शुरू भएको हो । तत्कालीन समयमा स्याङ्जामा निक्षेप कुनै पनि संस्था थिएन र त्यतिबेला सुरक्षाका कारणले गर्दा सरकारी बैङ्कबाट कर्जाको कारोबार पनि हुँदैन थियो । त्यो समयमा स्याङ्जामा बस्ने केही साथीहरू मिलेर जिल्लाको वित्तीय आवश्यकता पूरा गर्न मुक्तिनाथ विकास बैङ्कको अवधारणा ल्याएका हौं । अहिले यो बैङ्क सोचेभन्दा धेरै माथि आइसकेको छ । स्याङ्जा जिल्लामा वित्तीय आवश्यकता पुर्‍याउनुपर्छ भन्ने सोचका साथ समावेशी वित्तीय सेवा दिने रणनीति नै बनायौं, जसअनुसार साधारण बैङ्किङ (आधुनिक बैङ्किङ), ग्रामीण बैङ्किङ र लघुवित्त सेवा शुरू गर्‍यौं । हिजो थोरै पूँजी र कर्मचारीबाट खुलेको संस्थाको रू. १ करोड ३० लाखको पूँजी आज ११ वर्ष पूरा गरेर १२ वर्ष लाग्दा रू. २ अर्ब ६० करोड पुगेको छ । अहिले यसका ७४ ओटा शाखा कार्यालयहरू छन् । यसै आवमा सयओटा शाखा पुर्‍याउने योजना बनाएका छौैं । त्यस्तै, पहिला ३० जना लगानीकर्ताबाट आज २० हजार जना लगानीकर्ताहरू भएका छन् । करीब ९ सय जना कर्मचारीहरू प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न छन् । साढे ३ लाख जना ग्राहकहरू हाम्रो सेवाबाट लाभान्वित भएका छन् । आजको दिनसम्म निक्षेप सङ्कलन रू. २० अर्ब ५० करोड भएको छ भने कर्जा प्रवाह रू. १८ अर्ब ३० करोड भएको छ । करीब ९० हजार ऋणीहरू रहेका छन् । जति बेला नेपाल राष्ट्र बैङ्कले पूँजीवृद्धि योजना ल्यायो, मलाई लाग्छ राष्ट्रिय स्तरको विकास बैङ्क आफैंले चुक्तापूँजी पुर्‍याउनमा हामीमात्र पर्छाैं होला । अन्य बैङ्कहरूले मर्जर र एक्विजिशनको सहयोग लिनुभयो, तर हामीले हकप्रद शेयर र बोनसले पूँजी पुर्‍याउन सफल भएका छौं । समग्रमा हाम्रो शेयरमूल्य पनि अन्य बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाभन्दा राम्रो छ । बैङ्कको १० वर्षको वित्तीय विवरण पनि राम्रो छ । प्रत्येक वर्षको हाम्रो वित्तीय आँकडा सन्तोषजनक छ । यो बैङ्कको सबैभन्दा राम्रो पक्ष भनेको खराब कर्जाको अंश एकदमै नगन्य (०.०२ प्रतिशत) छ ।

यो एक दशकको यात्रासम्म कस्ता उपलब्धि प्राप्त गर्न सफल हुनुभयो ?
यसले नेपाल सुहाउँदो वित्तीय सेवा दिइरहेको छ । खासगरी ग्रामीण क्षेत्रमा गरीबदेखि धनीसम्म वित्तीय सेवा दिनुपर्छ भन्ने मान्यताअनुसार सेवा दिएको छ । पहिलापहिला बैङ्क भनेको धनी वर्गका लागि हो, शहर बजारमा बस्नेहरूका लागि हो भन्ने थियो । हाम्रो तत्कालीन अवस्थामा ३ जिल्लाको कार्यक्षेत्र थियो । त्यतिबेला स्याङ्जा, कास्की र तनहूँमा खास गरी महिलाहरूको आर्थिक तथा सामाजिक जनजीवनमा परिवर्तन ल्याउनमा जोड दियौं । कुल ग्राहकको सबैभन्दा धेरै महिलाको सङ्ख्या छ । उनीहरूसँग कारोबार गर्दा पारदर्शी र जोखीमरहित हुन्छ । महिलाहरूलाई वित्तीय कारोबार गर्दा फजुल खर्च नहुने बचत हुने र उनीहरूलाई अगाडि बढाउँदा घरपरिवार तथा समाजमा सकारात्मक उपलब्धि प्राप्त हुन सक्छ भनेर जोड दियौं । सकारात्मक उपलब्धि प्राप्त गर्ने उद्देश्यले हामीले महिलाहरूको आर्थिक र सामाजिक जनजीवनमा परिवर्तन ल्याउने कामहरू गर्‍यौं । मुक्तिनाथमा पहिलोपटक कारोबार गर्न आएका व्यक्तिलाई वित्तीय साक्षर बनाउनेछौं । नेपालमा ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम शुरुआत गर्ने बैङ्क मुक्तिनाथ होे । २०६६ सालबाटै गीतहरूमार्फत वित्तीय साक्षरता फैलाइरहेका छौं । साथै, विभिन्न नाटक, प्रवचनमार्फत सर्वसाधारणलाई बैङ्कको परिभाषा, बैङ्कले गर्ने काम, बचतको परिभाषा, बचत कसरी गर्न सकिन्छ, फजुल खर्च भनेको के हो, कर्जा लिएर कस्ता ठाउँमा लगानी गर्नुपर्छ र बीमालाई पनि कसरी समावेश तथा अनुसरण गर्न सकिन्छ भनेर वित्तीय साक्षरताका कार्यक्रमहरू गर्‍यौं । यसैगरी, हामीले विद्यार्थीहरूलाई पनि वित्तीय साक्षरता दिँदै आएका छौं । हामीले वार्षिक रूपमा करीब ७५ देखि ८० ओटासम्म वित्तीय साक्षरताको कार्यक्रम गर्दै आएका छौं । मुक्तिनाथको सोच नै ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई अगाडि बढाउनुपर्छ, समावेशी वित्तीय सेवा दिनुपर्छ र सबै जनतामा बैङ्कको पहुँच पुग्नुपर्छ भन्ने हो । यसैले हामीले जनता बैङ्कमा होइन बैङ्क जनतामा जानुपर्छ भन्ने नारा राखेर यसैअनुसार काम गर्ने प्रयास गरेका छौं । गरीबभन्दा गरीबलाई कर्जा दिने र दूरदराजमा गएर वित्तीय सेवा दिने काम गरेका छौं ।

१० वर्षअघि ग्रामीण क्षेत्रमा बैङ्क खोल्दा, गाउँमा पनि बैङ्क चल्छ ? गाउँकालाई पनि कर्जा दिएर उठ्छ ? भन्ने समेत कुरा हुन्थे । आधुनिक बैङ्किङका अलावा लघुवित्तको कारोबार शुरू गर्दा मान्छेले पत्याउँदैन थिए र अहिले मुक्तिनाथले गरेको कामले सामाजिक रूपमा पारेको प्रभाव नियमनकारी निकाय तथा अन्य प्रतिस्पर्धी संस्थाले पनि प्रशंसा गरेको स्थिति छ । अब हाम्रो अभियान भनेको मुक्तिनाथ बैङ्कको मोडल सबैलाई समेट्ने खालको हो भन्ने धारणालाई अघि बढाउने हो । यसलाई देशव्यापी रूपमा लैजानुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ । अब पहिलो प्राथमिकता भनेको शाखा विस्तार हो । हिजोका दिनमा पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रमा केन्द्रित थियौं भने अब हामी पूर्वपश्चिम शाखा विस्तारका लागि पूर्वाञ्चलतिर जानेछौं । अहिले राष्ट्र बैङ्कले ओखलढुङ्गा, रुकुम, सल्यानलगायत वित्तीय पहुँच कम पुगेको १४ ओटा जिल्लामा एउटा शाखा खोल्न अनिवार्य गरेको छ । तर, हामीले सल्यानमा ३ ओटा शाखासम्म खोलेका छौं । वित्तीय पहुँच कम पुगेका दुर्गम क्षेत्रका साथै शहरी क्षेत्रमा समेत शाखा विस्तारलाई प्राथमिकता दिएका छौं ।

आज बैङ्कको १२औं वार्षिक साधारणसभा छ । यो सभाले २० प्रतिशत बोनस शेयर पूँजीकृत गरेपछि कम्पनीको चुक्तापूँजी राष्ट्र बैङ्कले तोकेको न्यूनतम सीमा पार गर्दै २ अर्ब ५९ करोड पुग्नेछ । बढेको चुक्तापूँजीसँगै आउने चुनौती सामना गर्ने रणनीति के छ ?
हामी २ अर्ब ५९ करोड रूपैंयामा मात्र सीमित हुँदैनौं । बैङ्कको व्यवसाय वृद्धिसँगै बैङ्कको पूँजी पनि वृद्धि गर्नुपर्छ । नेपाल राष्ट्र बैङ्कले पूँजीवृद्धि नीति नल्याउँदैमा पनि हामी यसतर्फ सचेत थियौं । विगतका तथ्याङ्कलाई विश्लेषण गर्दा अब हमी ५ वर्षमा ८ अर्ब रुपैयाँको चुक्तापूँजी पु¥याउनुपर्छ । यसका लागि हाम्रो आफ्नै आवश्यकता हुन्छ । यस्तै, भोलि नेपालमा युनिभर्सल बैङ्किङ लागू भएमा मुक्तिनाथको मोडल हुन सक्छ भनेर प्रमाणित गर्न राम्रो काम गर्ने प्रयास गरिरहेका छौं । युनिभर्सल बैङ्कमा कुनै एक व्यक्ति छिरेपछि सबै वित्तीय आवश्यकता त्यहीँ पूरा गरिन्छ । युनिभर्सल बैङ्कमा मुक्तिनाथ बैङ्कको मोडल एउटा हुन सक्छ भनेर अनुसन्धान गर्न नेपाल राष्ट्र बैङ्कलाई पत्राचार गरेका छौं ।

यो बैङ्कलाई वाणिज्य बैङ्कमा स्तरोन्नति गर्ने यसअघिको तपाईंको सोचले अब सार्थकता पाउला त ?
एकदम पाउँछ । अब यसका लागि आवश्यक पूर्वाधार नेपाल राष्ट्र बैङ्कले खोजेभन्दा पनि हामीले बैङ्क कसरी राम्रो गर्ने भनेर काम गर्नेछौं । भोलि वाणिज्य बैङ्कमा स्तरोन्नति हुने प्रष्ट कार्ययोजना भएकाले हामीले बोनस शेयर र हकप्रद शेयरबाट ८ अर्ब रुपैयाँ पूँजी पुर्‍याउनेछौं । वाणिज्य बैङ्कको पूर्वाधारका लागि चुक्तापूँजी बढाउनुपर्छ नै । तर, मुक्तिनाथ बैङ्कको आँकडा हेर्ने हो भने पनि हामीले पूँजीवृद्धि गर्नुपर्छ । दोस्रो, कर्मचारीहरूको व्यवस्थापनको चुनौती छ । बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको तीव्रगतिमा शाखा खोल्ने होडबाजी चलेको छ । यो बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको आवश्यकता पनि हो किनकि देश सङ्घीयतामा गएको छ स्थानीय सरकारहरू निर्माण भइसकेका छन् । स्थानीय तहको आर्थिक गतिविधि अघि बढाउन बैङ्कको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । अहिले शाखा विस्तार गर्दा दक्ष जनशक्ति चुनौती भएको छ । कर्मचारी व्यवस्थापन, शाखा विस्तार र आधुनिक प्रविधिलाई जोड दिनुपर्छ ।

चालू आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासिक वित्तीय विवरणअनुसार बैङ्कले खुद नाफामा ३६ प्रतिशत वृद्धि हासिल गरेको छ । यसरी हेर्दा बैङ्कले यो छोटो समयमा नै फड्को मारेको देखिएको छ । यो कसरी सम्भव भयो ?
यसको कारण मुक्तिनाथको निरन्तरको व्यावसायिक वृद्धि हो । अर्को कारण खराब कर्जाको अंश कम हुनु हो । तेस्रो कुरो पूँजी पनि वृद्धि हुँदै गएको छ । पूँजीवृद्धिले नाफा पनि स्वतः बढ्दै गयो । यो सबैको सही व्यवस्थापनले सम्भव भएको हो ।

पहिलो त्रैमासिक वित्तीय विवरणअनुसार बैङ्कको जगेडा कोषमा ५१ प्रतिशतको सुधार भएको छ । ६० करोड ३१ लाखको कोष वृद्धि भएर ९० करोड ९९ लाख पुगेको छ । यो कसरी गर्न सफल हुनुभयो ?
मुनाफा वृद्धि हुँदै गएपछि सबै कोषमा वृद्धि स्वतः हुने भइहाल्यो । राष्ट्र बैङ्कले बैङ्कभित्रको व्यवस्थापन न्यूनतम यो खालको हुनुपर्छ भन्ने मापदण्ड पनि तोकेको हुन्छ । अर्को कुरा बैङ्कको जोखीमलाई कसरी न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ भनेर यसै किसिमको प्रणाली विकास गर्नुपर्छ र आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । हामीले आवश्यकताअनुसार सबै युनिट गठन गरेका छौं । सबै काम केन्द्रीकृत छ । केन्द्रबाट सबै शाखा, क्षेत्रीय कार्यालयलाई निर्दे्शित गर्ने नियन्त्रित गर्ने र मार्ग्निर्देश गर्ने काम गर्छौं । यो सबै काम राष्ट्र बैङ्कले जारी गरेका नीतिनियमभित्र रहेर गरेका छौं ।

सरकार सङ्घीय संरचनामा गएसँगै बैङ्कहरूको शाखा विस्तार गर्न चाहन्छ । वाणिज्य बैङ्कहरूले आफ्नो ढङ्गले शाखा विस्तार गरिरहेका छन् । यसमा विकास बैङ्कले पनि वाणिज्यसरह सबै स्थानीय तहमा शाखा खोल्ने भएका छन्, तर सरकारले वाणिज्य बैङ्कसरह अधिकार नदिँदा विकास बैङ्कलाई कस्तो अप्ठ्यारो परेको छ ?
स्थानीय तहमा जाने भनेको त्यति सजिलो काम पनि होइन । त्यहाँ न्यूनतम पूर्वाधारको विकास भएको छैन, दक्ष जनशक्तिको अभाव छ भने जान सहज हुन्न । यसका साथै हामीले सोचेजस्तो व्यवसाय हुन्छ नै भन्ने भरपर्दो आधार पनि छैन । स्थानीय तहमा विकास बैङ्क जाँदा विकास बैङ्कप्रतिको विश्वास अझै बढ्दै जान्छ भन्ने हो । कतिपय कुरामा सरकार पनि चुकेको हो कि जस्तो लाग्छ । मैले पहिलेदेखि नै भन्दै आएको कुरा हो, वाणिज्य बैङ्क सबै एउटै तहमा छ यसैले सरकारले निर्णय गर्न सहज भयो, तर विकास बैङ्क चार किसिमका छन् । राष्ट्रिय स्तर, एक जिल्ले, १ देखि ३ जिल्ले, ४ देखि १० जिल्ले विकास बैङ्क छन् । राष्ट्र बैङ्कले नीतिनियम बनाउँदा तहअनुसारको बनाएको हुन्छ । यसले गर्दा राष्ट्र बैङ्क र सरकारलाई निर्णय गर्न अप्ठ्यारो भएको हो कि भन्ने मैले ठानेको छु । हामीले त स्थानीय तहमा विकास बैङ्क जाँदा सरकारी कारोबार पनि गर्ने र त्यहाँको वित्तीय आवश्यकता पनि पूरा गर्ने भनेर पहल गरिएको हो । विकास बैङ्कले साना निक्षेपको काम बढी गर्ने गर्छ । खास गरी स्थानीय तहमा रेमिट्यान्सको काम बढी हुन्छ । विकास बैङ्कसँग काम गर्ने माध्यमहरू बढी हुन्छन्, जुन वाणिज्य बैङ्कसँग नहुन सक्छ । त्यो सरकारले बुझ्ने कुरा हो । हामीले यो मुलुकका लागि आफ्नोतर्फबाट योगदान पु¥याएका छौं । विकास बैङ्कलाई पनि वाणिज्यसरह मान्यता दिएर जाने हो भने स्थानीय तहमा छिटो बैङ्कका कार्यालयहरू खुल्न सक्छन् । यसो नगरे जनताहरू उक्त सुविधाबाट वञ्चित हुन्छन् । त्यो त राज्यले सोच्ने कुरा हो । तर, वाणिज्य बैङ्कसरह अधिकार नपाउँदा विकास बैङ्कलाई कुनै अप्ठ्यारो भएको छैन । यसो भएको भए सरकारले ल्याएको योजनामा बढी योगदान दिन पाउँथ्यौं भन्ने मात्र हुन्थ्यो । तथापि त्यसो नहुँदा पनि हाम्रो व्यवसाय बढ्दो छ ।

मुक्तिनाथ विकास बैङ्कले अरूले भन्दा फरक तरीका र नयाँ मोडलअनुसार कसरी काम गरिरहेको छ ?
हामीले दूरदराजमा सेवा दिएका छौं । ग्रामीण क्षेत्रमा गएर सर्वसाधारणलाई विना धितो ऋण शुरू गरेको मुक्तिनाथ बैङ्कले हो । अहिले पनि हामीले करीब ४ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ विनाधितो कर्जा दिएका छौं । जम्मा पोर्टफोलियोको ३० प्रतिशत विपन्नवर्ग कर्जा प्रवाह गरेका छौं । यस्तो कर्जा प्रवाह हाम्रो स्तरका अरू बैङ्कले गरेका छैनन् । योसँगै हामीले सयौं ठाउँबाट हजारौंलाई वित्तीय साक्षरता दिँदै आएका छौं । समय समयमा व्यावसायिक तालीम पनि दिन्छौं । हामी सामाजिक सुरक्षाको काम पनि गर्छौं । ग्रामीण भेगका महिलालाई सुत्केरी हुँदा केही सामान दिने गर्छौं । प्राकृतिक प्रकोपबाट आपत्विपद् परेकालाई सहयोग गर्छौं ।

खासगरी अहिले नेपालमा तरलताको समस्या एकदम उतारचढाव भएको छ । यसो हुनुको कारण हाम्रो स्थानीय उत्पादन नहुनु, विलासिताको जीवनशैली अवलम्बन गर्नु, हामीले प्रयोग गर्ने सामान आयातित हुनु हो । यस्तै, अहिले मुलुकमा रेमिट्यान्स घट्दो छ भने उत्पादन बढ्न सकेको छैन । यसले गर्दा आयातित वस्तुमा निर्भरता बढेको छ । यसले गर्दा देशमा आर्थिक सङ्कट पर्न सक्ने अनुमान गर्न सक्छौं । यसैले मुक्तिनाथ विकास बैङ्कले कम्तीमा स्थानीय तहमा त्यहीँको उत्पादन बढाउनुपर्छ भन्नेमा जोड दिएको छ । यसका लागि पूँजी र शीप समुदायलाई सहयोग दिँदै आएका छौं । केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौं भएको १ वर्ष्भित्रै हामीले केन्द्रमै ९ ओटा शाखा विस्तार गरिसक्यौं । यो बैङ्कमा आएपछि सानोदेखि ठूलो कर्जा लिन सकिन्छ र साना ठूला सबै बचत पनि गर्न पाइन्छ । कम्तीमा १ हजारदेखि अधिकतम १० करोडसम्म कर्जा लिन सकिन्छ । मझौला किसिमका कर्जा प्रवाह गर्छौं । यसले जोखीम पनि कम हुन्छ र धेरैलाई सेवा दिन सकेका छौं । सानो लगानीबाट उद्यम गर्दै सफल भएपछि ठूलो लगानी गर्न प्रोत्साहन मिलोस् भनेर यस्तो गरिएको हो । यसरी प्रोत्साहन मिलोस् भनेर साना लगानीलाई प्राथमिकता दिएका हौं, जुन अन्य बैङ्कले गर्दैनन् ।

धितो राखेकै कर्जामा जोखीम बढिरहेको सन्दर्भमा मुक्तिनाथले दिँदै आएको विनाधितो कर्जामा जोखीम कत्तिको छ ?
धितोले मात्र कर्जा तिर्ने भन्ने भन्दा पनि उसको आम्दानीको स्रोतले कर्जा तिर्ने हो । हामी जहाँ लगानी गर्छौं, उसको व्यापार तथा व्यवसाय हेरेर कर्जा दिने हो । धितो र विनाधितो कर्जाको फरक के हो भने विनाधितो कर्जामा हामीले धेरै विश्लेषण गरेर मात्र कर्जा दिन्छौं । उसले सय प्रतिशत कर्जा तिर्छ भन्ने विश्वास भएपछि मात्र कर्जा दिइन्छ । विनाधितोले खराब कर्जा बढ्ने भन्ने हुँदैन । अन्तरराष्ट्रिय अभ्यासमा पनि कुनै मानिसमा शीप छ, काम गर्न इच्छुक छ भने उसलाई कर्जा दिनुपर्छ भन्ने मान्यता हुन्छ । हाम्रो अवस्था अझै त्यहाँ नपुगे पनि अब धितोभन्दा पनि उसको शीप, काम गर्ने इच्छाशक्ति र योजना हेरेर कर्जा दिनुपर्छ भन्ने छ । त्यसरी कर्जा दिइएको पनि छ ।

लघुवित्त सेवाको शुरुआत मुक्तिनाथले नै गरेको दाबी गर्नुभएको थियो ? तपाईंको बैङ्कले २०६५ देखि लघुवित्तको क्षेत्रमा काम गर्‍यो । अहिले कहाँसम्म विस्तार भयो त ?
हामीले शुरुआत गर्नुअघि पनि लघुवित्त संस्था थोरै मात्रामा थिए र यसका सदस्य पनि थोरै थिए, जसले दूरदराजमा लघुवित्त संस्था पुगेका थिएनन् । हामीले २०६५ देखि लघुवित्तको क्षेत्रमा काम शुरू ग¥यौं । यसपछि मात्र २०६७–६८ तिर राष्ट्र बैङ्कले अन्य विकास बैङ्क तथा वाणिज्य बैङ्कले पनि लघुवित्त संस्थामार्फत काम गर्न पाउने नीति बनायो । पहिले लघुवित्तको नीति त थियो, तर विकास बैङ्क र वाणिज्य बैङ्कले लघुवित्त गर्ने भन्ने थिएन ।

हामीले त्यो गर्‍यौं र राम्रो उदाहरण पनि बन्यो । यसबाट करीब १ लाख १६ हजार महिला लाभान्वित भएका छन् । यसमध्ये ८० हजार जनाले विभिन्न शीर्षकमा कर्जा लिएर व्यवसाय गरिरहेका छन् । धेरैजसो कृषि र साना पसललगायतमा कर्जा प्रवाह भएको छ । यसबाहेक बैङ्कास्योरेन्सको काम गरेका छौं, जसमा ग्राहकको जीवन बीमादेखि कर्जा लिएकाको कर्जा नडुबोस् तथा दायित्व नपरोस भनेर बीमा गर्ने गरेका छौं । हामीले पहिलादेखि नै केही बीमा कम्पनीसँग मिलेर काम गर्दै आएका छौं । कुल ग्राहकमध्ये १५ हजारले बीमाको सुविधा लिएका छन् । लघुवित्त कार्यक्रमअन्तर्गत ५ अर्ब ५० करोड कर्जा प्रवाह भएको छ भने उनीहरूको २ अर्ब ५० करोड निक्षेप सङ्कलन पनि भएको छ ।

मुक्तिनाथले हरेक ग्रामीण क्षेत्रमा गएर लघुवित्त संस्थाहरूलाई कृषि सहकारी संस्थामा रूपान्तरण गर्ने योजना कहाँ पुग्यो ?
यो नेपाल राष्ट्र बैङ्कबाट स्वीकृति लिइसकेका छौं । यसमा आवश्यक पर्ने पूर्वाधारदेखि सबै नीति बनाइसकेका छौं । अब यही माघबाट शुरू गर्छौं । हामीले यसअघि नै गर्न खोजेका थियौं तर खास सरकार स्थानीय तहमा गइसकेपछि यसको दर्ता प्रक्रियामा केही अन्योल छ र कानूनी जटिलताले ढिलाइ भयो । स्थानीय तहका विभिन्न पदाधिकारीसँग पनि कुरा गरिसकेका छौं । मुक्तिनाथ विकास बैङ्कले माघबाट लघुवित्तका केन्द्रहरूलाई कृषि सहकारीमा आबद्ध गराउने र कृषि उत्पादनमा जोड दिनेछौं । यसका लागि प्राविधिक र आर्थिक सहयोग मुक्तिनाथले गर्नेछ । साथै, उत्पादित वस्तुलाई बजारसम्म ल्याउन कृषिसम्बन्धी छुट्टै कम्पनी स्थापना गर्दै छौं । सदस्यहरूले उत्पादन गरेको वस्तुलाई यसले बजारसम्म ल्याउने काम गर्छ । कृषकलाई उत्पादनको लागत कति लाग्छ, कति मार्जिनमा बेच्ने भन्ने थाहा छैन । कृषकले लागतअनुसार प्रतिफल पाउन सकेका छैनन्, बरु कममा बेच्नुपरेको छ । यो व्यवस्था भएमा किसानले राम्रो प्रतिफल पाउनेछन् । नेपाल राष्ट्र बैङ्कले कृषिमा कर्जा बढाउनुपर्‍यो भन्दै आएको छ । यसलाई हामी अपनाउँदै छौं ।

केन्द्रीय बैङ्कले सन् २००० देखि शुरू गरेको वित्तीय साक्षरता कार्यक्रमलाई रणनीति बनाएरै अहिले कार्यान्वयन गर्न बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई निर्देशन दिएको छ । यसमा मुक्तिनाथले कस्ता कार्यक्रम गर्दै आएको छ ?
बैङ्क तथा वित्तीय क्षेत्रको बारेमा केही पनि थाहा नभएका मानिसलाई बचत किन गर्ने, कसरी गर्नेलगायत बारेमा हरेक घरधुरीमा गएर वित्तीय शिक्षा दिने गर्दछौं । नेपालमा मुक्तिनाथ बैङ्कले सबैभन्दा धेरै साक्षरताका कार्यक्रम गरेको भन्ने म गर्वका साथ भन्छु । हामीले २०६६ सालदेखि वित्तीय जागरण भनेर शुरू गर्‍यौं । हामीले शुरूमा स्याङ्जा, कास्की र तनहुँको हरेक घरधुरीमा वित्तीय सेवा पुर्‍याउन गीत, सङ्गीत, नाच, प्रवचनद्वारा पैसा बचत गर्न, कर्जाको सदुपयोग गर्न, व्यवसाय गर्न र ‘एक व्यक्ति स् एक बचत खाता, एक घर स् एक सफल उद्यमी’ भन्ने लगायत नारामार्फत जागरण गर्न विभिन्न कार्यक्रम गर्दै आएका थियौं । अहिले युवा वर्गलाई लक्षित गरेर वित्तीय जागरण गर्दै आएका छौं । ‘आजको आवश्यकता स् विद्यार्थीलाई साक्षरता’ भनेर विभिन्न विद्यालयमा वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम गर्दै आएका छौं । यो वर्ष पनि हामी ५० देखि सयओटा उच्च माध्यमिक विद्यालयमा वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्छौं । पहिला वित्तीय साक्षरता कार्यक्रम सबैले गर्नुपर्छ भनेर केन्द्रीय बैङ्कले अनिवार्य गरेको थिएन, तर त्यति बेलादेखि नै भने मुक्तिनाथ बैङ्कले शुरू गरिसकेको थियो । अहिले नेपाल राष्ट्र बैङ्कले वित्तीय साक्षरता नीति बनाएर यसलाई सबैले कार्यान्वयन गर्न निर्देशन दिएको छ । यसबाट हजारौं व्यक्तिका लागि सयौं कार्यक्रम गरिसक्यौं । साक्षरताका लागि मुक्तिनाथ बैङ्कको वार्षिक तालिका नै छ र यसका लागि कर्मचारी छुट्टै छन् । हालसम्म यो बैङ्कमा ३ लाख ५० हजार ग्राहक छन् । यसरी ग्राहक बढ्नु पछाडिको कारण नै साक्षरता जागरण र समावेशी वित्तीय सेवामा जोड दिनु हो । प्रविधिको ज्ञानबारे जानकारी शहरी क्षेत्रमा अत्यावश्यक छ भने ग्रामीण क्षेत्रमा क्रमशः गर्दै जानुपर्छ ।

भावी योजना के–के छन् ?
तत्कालीन अवस्थामा हामी सबै ठाउँ समेटिनेगरी शाखा विस्तार गर्छौं । कर्मचारीलाई दक्ष बनाउन तालीममा जोड दिने भएका छौं, जसमा नेपाल राष्ट्र बैङ्कले तोकेको ३ प्रतिशतभन्दा पनि बढी यसमा लगानी गर्न खोज्दै छौं । दक्ष जनशक्ति भित्र्याउने रणनीति बनाएका छौं । अब बैङ्कको चुक्ता पूँजी वृद्धि गरेर वाणिज्य बैङ्कमा स्तरोन्नति गर्न आवश्यक पूर्वाधार जुटाउन शुरू गरेका छौं । यो बैङ्कले जम्मा पोर्टफोलियोको ३० प्रतिशत विपन्न वर्गमा लगानी गरेको छ । अब त्यही स्तरको लगानी कृषि क्षेत्रमा बढाउन छुट्टै रणनीति तथा योजना बनाएका छौं । कृषिको उत्पादनमा जोड दिएर हाम्रा सदस्यको जीवन परिवर्तन ल्याउने खालका काम गर्दै छौं ।आर्थिक अभियान दैनिक