उखुको खुदो र गुणले प्रशिद्धि कमाएको थोर्गेली गाउँ अब सम्झना मात्र

कृष्ण अन्जान ज्ञवाली
गुल्मी । पर्वत स्याङजा बाग्लुङका गाउँ घर तिर जाँदा कसैले घर कहाँहो भनेर सोध्दा थोर्गा भन्यो भने ए ऊखु खुदो र गुँण पाइने ठाउँ भनेर सम्झि हाल्छन ।

थोर्गामा उँखु खेति खुदो र गुण उत्पादनको करिव डेढ शताब्दी पुरानो इतिहास छ ।थोर्गामा खुदो र गुण खरिद गर्न टाढाका जिल्लाबाट जाने गरेको बुढा पुरानाहरु बताउँछन ।

यहाँका किसानहरुले पहिले नगदे बालीको रुपमा बारी भरि उँखु लगाउने गर्दथे माघ देखि बैशाख सम्म उखु पेल्ने सिजन र त्यहि सिजनमा महिनौ सम्म कोलमा गोरुले तानेर उँखु पेल्ने चलन थियो ।बारी भरी उखुु लगाइने हुँदा महिना डेढमहिना सम्म पनि उँखु पेल्ने र रसेटो मा ऊखुको रस पकाएर खुदो पकाइन्थ्यो ।

अत्यन्त मेहेनत साथ पकाइएको खुदो रोटी पकाउन गुण पार्न र मदिरा बनाउन समेत प्रयोग हुन्थ्यो ।गाउँमा चिनीको बिकल्पमा खुदो चियामा हालेर खाने चलन थियो । खुदोको चिया मिठो हुने गरेको सम्झना छ शुसिला ज्ञवाली पौडेललाई ।

खुदो र यसबाट बनेको गुण कोसेली लाने चलन थियो ।बदाम नरिवल हालेर बनाईएका हाडे गुण र फुस्रे गुण थोर्गा गाउका चर्चित उत्पादन भएको स्थानीय बताउँछन्।
समय घर्कि सकेको छ एउटा मेहेनति पुस्ता लगभग सकिएको छ र त्यो पुस्ता सगै उखु खेति पनि लगभग मासिएको छ ।

थोर्गाका दानराज ज्ञवाली, केदार ज्ञवाली लगाएतका उँखु किसानहरुको नाम अझैपनि सबैले सम्झिन्छन तर अबत सम्झना मात्र बनेका छन ।पछिल्लो चरणमा लामो समय सम्म थोर्गाका जीबनाथ भण्डारीले गुणको ब्यापार गरे तर आज भोलि छाडेका छन ।

थोर्गाका इन्दुवर ज्ञवाली रामचन्द्र ज्ञवाली कृष्ण राज ज्ञवाली लेखनाथ गौतम लगाएतले भने पुर्खाको बिंढो धानेका छन। गुण उत्पादन त गरेका छन मात्र परम्परा धान्नेकाम भएको छ ।उँखु लगाउन छाडेको गाउँमा खुदो नै कम उत्पादन भएपछि गुण पनि कम उत्पाउन भएको छ ।

समय सँगै उखु उत्पादन कम भएको गाउँबाट मान्छेहरु शहर पलाएन भएको र खेति योग्य जमिन बाँझै भएपछी खुदो पाइने थोर्गा गाउँमात्र सम्झनामा सिमित रहने निश्चित भएको छ ।